لیست کامل گیاهان دارویی با عکس؛ ۳۵ گیاه دارویی و خواص آن‌ها

گیاهان دارویی گیاهانی هستند که برگ، گل، ریشه یا دانه آن‌ها از قدیم برای پیشگیری و تسکین بیماری‌ها استفاده می‌شود. در این مطلب لیست ۳۵ گیاه دارویی با عکس و اسم را می‌بینید؛ همراه با نام علمی، کاربرد سنتی و روش کاشت هر کدام در خانه. در ادامه فهرست گیاهان دارویی کوهی ایران، اسامی قدیمی گیاهان دارویی در عطاری‌ها و نام گیاهان دارویی برای جدول را هم آورده‌ایم.

لیست کامل گیاهان دارویی در یک جدول

لیست ۳۵ گیاه دارویی با عکس، اسم و خواص

1. آلوئه ورا (Aloe vera)

ژل شفاف داخل برگ‌های گوشتی آلوئه ورا از قدیم برای تسکین سوختگی‌های سطحی، آفتاب‌سوختگی و خشکی پوست استفاده می‌شود. گیاهی ساکولنت و کم‌آب است و در گلدان کنار پنجره آفتابی به‌راحتی رشد می‌کند. بیشتر بخوانید: آلوئه ورا و خواص آن.

2. اسطوخودوس (Lavandula)

گل‌های بنفش و معطر اسطوخودوس در طب سنتی برای آرامش، کمک به خواب و کاهش سردرد عصبی به کار می‌رود و اسانس آن در رایحه‌درمانی پرکاربرد است. بوته‌ای همیشه سبز و کم‌آب است که آفتاب کامل می‌خواهد.

🌱 کاشت در خانه: بذر اسطوخودوس

3. همیشه بهار (Calendula officinalis)

گلبرگ‌های نارنجی همیشه بهار در پمادها و روغن‌های گیاهی برای ترمیم زخم‌های سطحی، التهاب پوست و ترک‌خوردگی استفاده می‌شود. گیاهی یک‌ساله و بسیار آسان است که در پاییز و بهار کاشته می‌شود.

🌱 کاشت در خانه: بذر همیشه بهار

4. ریحان (Ocimum basilicum)

ریحان علاوه بر جایگاهش در سبزی خوردن، در طب سنتی برای کمک به هضم غذا و رفع نفخ مصرف می‌شود. در فصل گرم در باغچه یا گلدان آفتابی سریع رشد می‌کند و با چیدن سرشاخه‌ها پرپشت‌تر می‌شود.

🌱 کاشت در خانه: بذر ریحان

5. چای سبز (Camellia sinensis)

چای سبز از برگ‌های تخمیرنشده گیاه چای تهیه می‌شود و سرشار از آنتی‌اکسیدان‌های کاتچین است. گیاه چای خاک اسیدی و هوای مرطوب می‌خواهد و در ایران در لاهیجان و اطراف آن کشت می‌شود.

6. شوید (Anethum graveolens)

شوید در طب سنتی برای رفع نفخ و کمک به گوارش، به‌ویژه همراه غذاهای سنگین، استفاده می‌شود. سبزی یک‌ساله و سریع‌الرشدی است که در پاییز و اوایل بهار در باغچه و گلدان کاشته می‌شود.

🌱 کاشت در خانه: بذر شوید

7. سیر (Allium sativum)

سیر یکی از شناخته‌شده‌ترین گیاهان دارویی است و ترکیب آلیسین آن خاصیت ضدمیکروبی دارد. در طب سنتی برای تقویت ایمنی و سلامت قلب و عروق مصرف می‌شود. حبه‌های سیر در پاییز کاشته و اوایل تابستان برداشت می‌شوند.

8. پیاز (Allium cepa)

پیاز علاوه بر کاربرد روزانه در آشپزی، در طب سنتی برای سرماخوردگی و سرفه استفاده می‌شود و منبع ترکیبات گوگردی و کوئرستین است. هم از بذر و هم از پیازچه قابل کاشت است.

🌱 کاشت در خانه: بذر پیاز

9. مرزه (Satureja)

مرزه با عطر تند و طعم تیز، در طب سنتی برای رفع نفخ و کمک به هضم حبوبات به کار می‌رود و ترکیب کارواکرول آن خاصیت ضدمیکروبی دارد. گیاهی کم‌توقع است که از بذر به‌راحتی رشد می‌کند.

🌱 کاشت در خانه: بذر مرزه

10. استویا (Stevia rebaudiana)

برگ‌های استویا تا ده‌ها برابر شکر شیرین‌اند اما تقریباً کالری ندارند؛ برای همین جایگزین طبیعی شکر برای افرادی است که قند مصرفی را کم می‌کنند. در گلدان و جای آفتابی رشد خوبی دارد.

🌱 کاشت در خانه: بذر استویا

11. میخک (Syzygium aromaticum)

میخک غنچه خشک‌شده درختی استوایی است. ترکیب اوژنول آن خاصیت بی‌حس‌کنندگی ملایم دارد و از قدیم برای تسکین موقت دندان‌درد استفاده می‌شود. درخت میخک فقط در مناطق استوایی رشد می‌کند و در ایران تنها به شکل ادویه در دسترس است.

12. سداب (Ruta graveolens)

سداب گیاهی با بوی تند است که در طب سنتی کاربردهای محدودی داشته، اما امروز به دلیل سمی بودن در مقادیر بالا مصرف خوراکی آن توصیه نمی‌شود.

13. مریم گلی (Salvia officinalis)

مریم گلی در طب سنتی برای گلودرد، التهاب لثه (به صورت غرغره) و کاهش تعریق استفاده می‌شود. بوته‌ای چندساله و مقاوم است که آفتاب و خاک زهکش‌دار می‌خواهد. مصرف طولانی و زیاد آن در بارداری توصیه نمی‌شود.

🌱 کاشت در خانه: بذر مریم گلی

14. شیرین بیان (Glycyrrhiza glabra)

ریشه شیرین‌بیان (سوس) در طب سنتی برای سرفه، گلودرد و ناراحتی معده استفاده می‌شود. شیرین‌بیان در بسیاری از مناطق ایران خودرو است.

🌱 کاشت در خانه: بذر شیرین بیان

15. آویشن (Thymus)

آویشن از پرمصرف‌ترین گیاهان دارویی ایران است و دم‌کرده آن برای سرفه، سرماخوردگی و مشکلات گوارشی مصرف می‌شود؛ ترکیب تیمول آن خاصیت ضدمیکروبی دارد. آویشن شیرازی و آویشن کوهی هر دو بومی ایران‌اند.

🌱 کاشت در خانه: بذر آویشن شیرازی

16. جعفری (Petroselinum crispum)

جعفری منبع خوبی از ویتامین C و K است و در طب سنتی به عنوان ادرارآور ملایم شناخته می‌شود. بذرش دیر جوانه می‌زند؛ خیس کردن بذر یک شب قبل از کاشت سرعت جوانه‌زنی را بالا می‌برد.

17. زنجبیل (Zingiber officinale)

ریزوم زنجبیل برای کاهش حالت تهوع، به‌ویژه تهوع سفر، و کمک به گوارش شناخته شده است. می‌توانید یک تکه ریزوم تازه جوانه‌دار را در گلدان با خاک سبک و جای گرم بکارید.

18. جینسینگ (Panax)

ریشه جینسینگ در طب شرقی به عنوان تقویت‌کننده انرژی و کاهش خستگی شناخته می‌شود. رشد آن بسیار کند است و به سایه، خنکی و خاک غنی جنگلی نیاز دارد؛ برای همین کاشتش در ایران دشوار است.

19. قاصدک (Taraxacum officinale)

برگ و ریشه قاصدک در طب سنتی به عنوان ادرارآور و برای کمک به عملکرد کبد و گوارش استفاده می‌شود. برگ‌های جوانش در سالاد هم خوراکی‌اند. قاصدک در بیشتر چمن‌ها و زمین‌ها به صورت خودرو می‌روید.

20. رزماری (Salvia rosmarinus)

رزماری با عطر قوی، در طب سنتی برای تقویت حافظه و گردش خون و در آشپزی برای طعم‌دهی گوشت استفاده می‌شود. درختچه‌ای همیشه سبز و کم‌آب است که در گلدان و باغچه به آفتاب کامل نیاز دارد.

🌱 کاشت در خانه: بذر رزماری

21. علف لیمو (Cymbopogon citratus)

علف لیمو یا لمون‌گرس عطری لیمویی دارد و دم‌کرده‌اش برای آرامش و کمک به گوارش مصرف می‌شود. در آشپزی تایلندی پرکاربرد است. گیاهی گرمادوست است و در زمستان باید از سرما محفوظ بماند.

🌱 کاشت در خانه: بذر علف لیمو

22. گلرنگ (Carthamus tinctorius)

گلبرگ‌های نارنجی گلرنگ به عنوان رنگ خوراکی و گاهی جایگزین ارزان زعفران استفاده می‌شود و از دانه‌اش روغن خوراکی می‌گیرند. گیاهی مقاوم به خشکی و مناسب کشت در بیشتر مناطق ایران است.

🌱 کاشت در خانه: بذر گلرنگ

23. بابونه (Matricaria chamomilla)

دم‌کرده گل‌های بابونه یکی از شناخته‌شده‌ترین نوشیدنی‌های گیاهی برای آرامش، خواب بهتر و تسکین ناراحتی‌های گوارشی است. گیاهی یک‌ساله و آسان است که در پاییز یا اوایل بهار کاشته می‌شود.

🌱 کاشت در خانه: بذر بابونه

24. چای ترش (چای ماهرخ) (Hibiscus sabdariffa)

کاسبرگ‌های قرمز و گوشتی چای ترش دم‌کرده‌ای ترش و خوش‌رنگ می‌دهند که در طب سنتی برای کمک به کنترل فشار خون و رفع تشنگی مصرف می‌شود. گیاهی گرمادوست و یک‌ساله است و در جنوب ایران کشت می‌شود.

🌱 کاشت در خانه: بذر چای ترش

25. نعناع (Mentha)

نعناع و منتول موجود در آن برای رفع نفخ، سوءهاضمه و تسکین سردرد شناخته شده است. نعناع در هر گلدانی به‌سرعت پخش می‌شود؛ بهتر است در گلدان جداگانه کاشته شود تا باغچه را نگیرد.

🌱 کاشت در خانه: بذر نعناع لیمویی

26. جوانه گندم (Triticum aestivum)

جوانه و علف گندم منبع ویتامین‌ها، مواد معدنی و کلروفیل است. پرورش آن در خانه بسیار ساده است: گندم را یک شب خیس کنید و روی سینی با خاک یا دستمال مرطوب بگذارید؛ ظرف یک هفته آماده می‌شود.

27. گل گاوزبان (Echium amoenum)

گل گاوزبان ایرانی از مشهورترین دمنوش‌های آرام‌بخش ایران است و همراه لیمو عمانی برای آرامش و کمک به خواب مصرف می‌شود. این گیاه بومی شمال ایران است. راهنمای کامل را در کاشت گل گاوزبان بخوانید.

🌱 کاشت در خانه: بذر گل گاوزبان

28. تره (Allium)

تره از خانواده پیاز و سیر است و ترکیبات گوگردی و ویتامین K دارد. یک‌بار کاشت آن چند سال برداشت می‌دهد؛ کافی است برگ‌ها را از چند سانتی‌متری خاک بچینید تا دوباره رشد کنند.

🌱 کاشت در خانه: بذر تره شادگان

29. سیاه‌دانه (Nigella sativa)

سیاه‌دانه یا شونیز در طب سنتی ایران و خاورمیانه جایگاه ویژه‌ای دارد و برای تقویت ایمنی و مشکلات گوارشی استفاده می‌شود. ترکیب اصلی آن تیموکینون است. گیاهی یک‌ساله با گل‌های آبی ظریف است که در بهار کاشته می‌شود.

🌱 کاشت در خانه: بذر سیاه‌دانه

30. زوفا (Hyssopus officinalis)

زوفا در طب سنتی به عنوان خلط‌آور و برای سرفه و گرفتگی سینه مصرف می‌شود. بوته‌ای چندساله و معطر با گل‌های آبی است که زنبورها را به باغچه جذب می‌کند و به خشکی مقاوم است.

🌱 کاشت در خانه: بذر زوفا

31. پونه کوهی یا اورگانو (Origanum vulgare)

اورگانو با ترکیبات کارواکرول و تیمول، خاصیت ضدمیکروبی دارد و در طب سنتی برای سرماخوردگی و مشکلات گوارشی استفاده می‌شود. در آشپزی ایتالیایی، به‌ویژه پیتزا، پرمصرف است.

🌱 کاشت در خانه: بذر اورگانو

32. مرزنجوش (Origanum majorana)

مرزنجوش خویشاوند اورگانو اما با عطری ملایم‌تر و شیرین‌تر است. در طب سنتی برای آرامش و کمک به گوارش مصرف می‌شود. گیاهی آفتاب‌دوست است که در گلدان هم خوب رشد می‌کند.

🌱 کاشت در خانه: بذر مرزنجوش

33. درخت چای (Melaleuca alternifolia)

روغن درخت چای (تی‌تری) با خاصیت ضدقارچ و ضدباکتری، در محصولات مراقبت از پوست و درمان آکنه استفاده می‌شود. این درخت بومی استرالیاست و ربطی به گیاه چای ندارد.

34. بادرنجبویه (Melissa officinalis)

بادرنجبویه یا ترنجان عطری لیمویی دارد و دم‌کرده آن برای کاهش اضطراب، بی‌خوابی و تپش قلب عصبی شناخته می‌شود. گیاهی چندساله و آسان است که در نیم‌سایه هم رشد می‌کند.

🌱 کاشت در خانه: بذر بادرنجبویه

35. زردچوبه (Curcuma longa)

ریزوم زردچوبه منبع کورکومین است که خاصیت ضدالتهابی دارد؛ جذب آن همراه فلفل سیاه و چربی بیشتر می‌شود. گیاهی استوایی است که در ایران فقط در گلدان و محیط گرم و مرطوب قابل پرورش است.

گیاهان دارویی کوهی ایران؛ اسم و محل رویش

ایران به دلیل تنوع اقلیمی، بیش از هفت هزار گونه گیاهی دارد و بخش بزرگی از گیاهان دارویی عطاری‌ها از کوهستان‌ها و مراتع جمع‌آوری می‌شوند. معروف‌ترین گیاهان دارویی و خوراکی کوهی ایران این‌ها هستند:

برای آشنایی بیشتر با چند گیاه بومی، مطالب درمنه، خار مریم و خارخاسک را بخوانید.

اسامی قدیمی گیاهان دارویی در عطاری‌ها

بسیاری از گیاهان دارویی در کتاب‌های طب سنتی و عطاری‌ها با نام‌های قدیمی یا عربی شناخته می‌شوند. این جدول به شما کمک می‌کند نام رایج امروزی هر گیاه را پیدا کنید:

گیاهان دارویی در جدول کلمات متقاطع

کاشت گیاهان دارویی در خانه؛ از کجا شروع کنیم؟

1. گیاهان آسان را انتخاب کنید: نعناع، ریحان، بابونه، همیشه بهار، مرزه و آلوئه ورا برای شروع بهترین گزینه‌اند.
2. نور کافی: بیشتر گیاهان دارویی معطر مثل آویشن، رزماری و اسطوخودوس روزانه حداقل ۶ ساعت آفتاب می‌خواهند.
3. آبیاری کم: گیاهان مدیترانه‌ای در خاک خیس آسیب می‌بینند؛ بگذارید سطح خاک بین دو آبیاری خشک شود.
4. زمان کاشت: بذر گیاهان یک‌ساله مثل بابونه و همیشه بهار را در پاییز یا اوایل بهار و گیاهان گرمادوست مثل ریحان و علف لیمو را بعد از گرم شدن هوا بکارید.
5. برداشت و خشک کردن: برگ‌ها را صبح، بعد از خشک شدن شبنم بچینید و در سایه و جای خشک با تهویه مناسب خشک کنید تا عطر و رنگشان حفظ شود.

سؤالات متداول درباره گیاهان دارویی